Inwazja ludzkiej nieostrożności

    Dwójka chłopców z małego czeskiego miasteczka spotyka się po wielu latach. Mały żydek, Gustek Bondy, oraz syn starego Vantocha ze spożywczaka, którzy kiedyś spędzali czas na bójkach, dorośli. Przez czterdzieści lat wiele się w ich życiu zmieniło – Vantoch stał się kapitanem van Tochem, a Gustek – prezesem G. H. Bondym, najbogatszym człowiekiem w kraju. Tym, co sprowadza do niego van Tocha jest to, iż prezes także przed swoim nazwiskiem stawia „captain”.
    
    Wspominanie dzieciństwa nie zajmuje im jednak wiele czasu – van Toch potrzebuje wspólnika w interesach. Bondy słucha go ze znużeniem, oczekując informacji o sprzedaży maszyn do szycia. Kapitan ma jednak inne plany – odkrył właśnie nowy gatunek, zamieszkujący okolicę jednej z afrykańskich wysp, którego mieszkańcy zwą tapa – diabłami.

    Szybko okazuje się, że diabły to tak naprawdę jaszczury, wzrostem dorównujące dziesięcioletniemu dziecku, o miękkich ciałach i niepozornych łapkach. Kapitan van Toch zakochał się w tych zwierzątkach, wręczył im narzędzia i wytępił zagrażające stworzonkom rekiny. Zaś tapa-boys odwdzięczyły mu się, wyławiając muszle z pięknymi perłami…

    Pisząc „Inwazję jaszczurów” (tytuł oryginału: „Válka s mloky”), Karel Čapek postawił sobie pytanie – co by było, gdyby inny z gatunków rozwinął się tak, jak ludzie. Jak wyglądałaby taka cywilizacja, czy tak samo chciałaby zagarnąć ziemię dla siebie. Jego powieść pokazuje ludzką głupotę i bezwzględne dążenie do zysku, bez spoglądania na niebezpieczeństwa. „Inwazja jaszczurów” to utopijno-fantastyczna wizja, która pełna jest aluzji do faszyzmu i komunizmu, znajdujemy w niej odbicie filozofii i religii, obserwujemy powtórkę handlu niewolnikami. W niezwykle brutalny sposób obcujemy z wiwisekcją czy naruszaniem równowagi środowiska naturalnego.

    Powieść prowadzona jest wielowątkowo – poza poczciwym kapitanem van Tochem, zakochanym w swoich tapa-boys, poznajemy chciwego prezesa Bondy’ego czy jego odźwiernego, Povondrę, którego nie opuści poczucie odpowiedzialności za to, iż doprowadził do spotkania dwóch kapitanów. Spotykamy Li, marzącą o karierze aktorskiej i znajdującą w sobie odbicie nowej Afrodyty, bezdusznych naukowców czy nawiedzonych zwolenników najbardziej nierealnych teorii. A przede wszystkim bohatera zbiorowego – ludzkość, dążącą do zrzucenia obowiązków z własnych barków na czyjeś. Bo powiedzmy sobie szczerze – co byśmy zrobili bez komputerów w chwili obecnej? Nie bez powodów bunt maszyn tak żywo oddziałuje na wyobraźnię pisarzy i reżyserów… A co, gdyby zbuntował się inny poddany?

    Także forma książki zmienia się – „Inwazja jaszczurów” rozbita jest na trzy części, z których każda jest coraz bardziej niepokojąca i odsłania coraz więcej absurdów ludzkiego postępowania. W części drugiej zobaczymy jednak inną narrację – to zbiór wycinków prasowych o jaszczurach, będący kolekcją biednego Povondry. W całości zaś powieści obserwujemy znakomite zabawy językiem, wyśmianie posługiwania się anglicyzmami czy aluzje do obecnej pop-kultury. Przed samym końcem fabuła się urywa.  Kończą ją rozważania autora. O czym? Tego już nie zdradzę, nie chcąc psuć przyjemności z lektury. Dodam jeszcze, że Karel Čapek napisał swoją powieść w latach trzydziestych XX wieku, gdy zagrożenie faszyzmem stawało się coraz bardziej realne, a jego powieść okazała się aż zanadto wizjonerska.

    „Inwazja jaszczurów” to pozycja bez wątpienia godna polecenia – szkoda, że tak często zapominamy o twórczości naszych bliskich sąsiadów. Ta pozycja pokazuje polskiemu czytelnikowi, że Nagroda im. Karela Čapka nie bez powodu uchodzi w Czechach za jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień dla twórców fantasy i science fiction…