Ostatnimi czasy temat aniołów
stał się modny, nie tylko w literaturze fantastycznej, ale również
w poezji , muzyce i rozmaitych innych dziedzinach sztuki. Większość
ludzi z naszego – europejskiego kręgu kulturowego, bez względu na
wyznanie i poglądy, kojarzy skrzydlatych boskich posłańców
jednoznacznie z mitologią judeo – chrześcijańską, a nawet
powiedzieć można, wręcz religią katolicką.

Aniołowie i istoty im podobne istniały
jednak w bardzo wielu kulturach, mitach i wierzeniach, z różnych
stron świata. Pierwotnie nie byli też otaczani kultem czysto
religijnym, stanowili raczej część różnorodnych
demonologii i bestiariuszy. W oparciu o rozmaite teksty źródłowe
można zaobserwować ich obecność także w kulturach arabskich,
ortodoksyjno - judaistycznych i innych starożytnych i nowożytnych
kultach.

Rozpocznę od wizerunku anioła
najlepiej nam znanego, gdyż najbardziej rozpowszechnionego i
zakorzenionego w naszym społeczeństwiw – mianowicie anioła
biblijnego. Zarówno w Starym jak i Nowym Testamencie, całkiem
sporo znaleźć można wzmianek o aniołach, nie poświęcono im tam
jednak szczegółowych opisów ani charakterystyk. W
wielu miejscach są obecni, lecz jedynie wspominani. Przykładem może
być Księga Wyjścia, gdzie przed narodem wybranym przez pustynię
szedł „Anioł Pański”, tudzież sen Dawida, w którym
aniołowie wspinają się schodami w górę, czy też scena
zniszczenia Sodomy i Gomory. Najbardziej rozbudowanym epizodem jest
walka Jakuba z aniołem (prawdopodobnie, gdyż w tekście zwany jest
jako „ktoś”), zajmujący jedynie pięć wersetów. W
wielu fragmentach słowo „anioł” w ogóle nie jest użyte,
a tego, że o owe istoty właśnie chodzi możemy się jedynie
domyślać, lub też dowiadujemy z licznych opracowań późniejszych
biblistów i badaczy. Najczęściej używane są jednak
określenia „anioł”, „aniołowie”, „Anioł Pański”, w
Starym Testamencie nie wymiania się ich z imion, ani nie traktuje
jako byty osobowe. Uznaje się także, że do aniołów właśnie
odnosi się spotykane tam sformułowanie „Synowie Boży”.

W Nowym Testamencie sytuacja zmienia
się już wyraźnie na korzyść aniołów. Otrzymują oni
imiona oraz zaczątki konkretnych funkcji. Anioł zwiastuje tu Marii
narodzenie Jezusa, rozmawia z Zachariaszem, aniołowie wezwani są
przez Jezusa po czterdziestodniowym poście na pustyni, wspomina się
ich także podczas kuszenia Jezusa w postaci cytatu z psalmu:
„Aniołom swoim rozkażę o Tobie, a na rękach nosić Cię będą,
byś przypadkiem nie uraził swej nogi o kamień." Najwięcej
wzmianek znajdujemy jednak w Apokalipsie Jana. Z imienia wymienieni
są w całym Nowym Testamencie trzej aniołowie: Gabriel, Michał i
Rafał ( spotykane również w innych żródłach, w tych
samych, lub podobnych formach). Kilkakrotnie w Biblii pojawia się
też imię Lucyfer. Nie ma jednak żadnej pewności, czy odnosi się
ono w ogóle do anioła. Pierwotne nazwy własne takie jak
Heilel ben-shachar (świetlisty syn poranka/jutrzenki), w toku
tłumaczenia na Wulgatę zostało właśnie w ten sposób
przełożone, nigdzie nie jest jednak zestawione ze słowem „anioł”.

Znacznie więcej o aniołach mówi
poświęcony im zbiór trzech pism apokryficznych – Trzy
Księgi Henocha ( etiopska, hebrajska i słowiańska), które
przypisuje się jednemu autorowi, co do czego w rzeczywistości
pewności nie ma. Głównym źródłem wiadomości jest
tutaj pierwsza część, podzielonej na pięć, Księgi Etiopskiej,
zatytułowana Księgą Czuwających. Traktuje ona o wydarzeniu
nadmienionym także (acz bardzo skąpo) w Biblii:

„A kiedy ludzie zaczęli się mnożyć
na ziemi, rodziły im się córki. Synowie Boga, widząc, że
córki człowiecze są piękne, brali je sobie za żony,
wszystkie, jakie im się tylko podobały. Wtedy Bóg rzekł:
Nie może pozostawać duch mój w człowieku na zawsze, gdyż
człowiek jest istotą cielesną; niechaj więc żyje tylko sto
dwadzieścia lat. A w owych czasach byli na ziemi giganci (w
oryginale Nephilim – przyp.); a także później, gdy synowie
Boga zbliżali się do córek człowieczych, te im rodziły.
Byli to więc owi mocarze, mający sławę w owych dawnych czasach”

Księga Czuwających rozszerza tę
koncepcję, nie wnosi właściwie wiele nowych, istotnych faktów,
jedynie szczegółowiej opisuje sytuację z Księgi Rodzaju.
Wielkim krokiem na przód jest jednak wymienienie wielu aniołów
z imienia: „Te są imiona ich przywódców: Shemihazza,
ich dowódca, Urakiba, Kokabiel, Tamiel, Ramiel, Daniel,
Ezekiel, Barakiel, Asael, Armaros, Batriel, Ananiel, Zakiel, Samsiel,
Sartael, Turiel, Jomiel, Araziel. Są to dowódcy dwustu
aniołów i wszystkich innych z nimi.” Wspomina się również
archaniołów (dosłownie tak zostali tutaj nazwani): „Wówczas
Michał, Gabriel, Sariel i Uriel spojrzeli z nieba i ujrzeli wielką
ilość rozlanej krwi na ziemi i wszelką niegodziwość, jakiej
dokonano na ziemi.” W dalszej części fragmentu występują także
imiona: Rafał (Rafael) i Requel (Ruhiel, Ruagel, Ruahel).

Księga Henocha hebrajska wyróżnia
tutaj nieco inne imiona: Michał (Mikael), Gabriel, Szatkiel,
Baradiel, Szachakiel, Barakiel (Baradiel) i Sidriel (lub Pazriel).

Księga Henocha słowiańska podaje
natomiast w miarę dokładną charakterystykę fizyczną aniołów.
Opisuje ich jako ludzi z twarzami jaśniejszymi niż słońce, z
oczami jak płonące lampy, a z ich ust wychodziło coś na kształt
ognia, szaty anielskie były kolorowe, a ramiona jak złote skrzydła.

Opis zewnętrzy aniołów
znajdziemy także w Apokalipsie Piotra: “(...) z ich twarzy i szat
bije blask, mają białą skórę i włosy układające się w
świetliste loki” oraz Apokalipsie Abrahama: “ich ciała mają
kolor szafiru, twarze – chryzolitu, włosy są białe jak śnieg,
szaty purpurowe, na głowie noszą tęczowy zawój, a w ręku
dzierżą złotą laskę.”

Pojawienie się swoistego kultu
aniołów, domysłów i hipotez na ich temat w tradycji
chrześcijańskiej zawdzięcza się głównie późniejszym
rozważaniom Ojców i Doktorów Kościoła.
Orygenes
z Aleksandrii na przykład twierdził, iż wszyscy aniołowie są
sobie równi, a ci, którzy oddalili się nieco od Boga
pozostają aniołami, ci, którzy odeszli jeszcze dalej -
ludźmi, natomiast ci, co odeszli całkiem - demonami.

Tak zaś pisze Tomasz z Akwinu w “Summa
teologiae”: “Aniołowie są stworzeniami duchowymi, które
nieustannie wielbią Boga i służą Jego zbawczym zamysłom wobec
innych stworzeń: "Ad omnia bona nostra cooperantur angeli"
(łac. aniołowie współdziałają we wszystkim, co dla nas
dobre) “.

BazyliWielki natomiast jest twórcą
mocno zakorzenionego w świadomości pojęcia “anioła stróża”:
"Każdy wierny ma u swego boku anioła jako opiekuna i stróża,
by prowadził go do życia"

Augustyn w “Ennaratio in Psalmos”
natomiast podaje taką definicję anioła: “Anioł oznacza funkcję,
nie naturę. Pytasz, jak nazywa się ta natura? – Duch. pytasz o
funkcję? – Anioł. Przez to, czym jest, jest duchem, a przez to,
co wypełnia, jest aniołem".

Oficjalnie Katechizm Kościoła
Katolickiego natomiast – taką: “Istnienie istot duchowych,
niecielesnych, które Pismo święte nazywa zazwyczaj aniołami,
jest prawdą wiary. Świadectwo Pisma świętego jest tak oczywiste,
jak jednomyślność Tradycji. (...) Jako stworzenia czysto duchowe
aniołowie posiadają rozum i wolę: są stworzeniami osobowymi i
nieśmiertelnymi przewyższają doskonałością wszystkie stworzenia
widzialne. Świadczy o tym blask ich chwały. Kościół czci
aniołów, którzy pomagają mu w jego ziemskiej
pielgrzymce i opiekują się wszystkimi ludźmi”.

Twórcą koncepcji obecnie znanej
powszechnie hierarchii anielskiej jest Dionizy Aeropagita, autor pism
z V w.n.e. Wyróżnił on dziewięć chórów
anielskich - Serafini, Cherubini, Trony, Panowania, Moce, Władze,
Zwierzchności, Archaniołowie, Aniołowie.

Podział niebios na siedem kręgów
jest natomiast dziełem gnostyków. Aniołów uznawali
oni za swego rodzaju niższe bóstwa, którym przypisują
stworzenie świata.

Wysłannicy boscy zwani aniołami
istnieję także w tradycji muzułmańskiej. Aniołowie islamu tacy
jak: Dżibril, Malik (strażnik piekieł), Ira'il (anioł śmierci),
Nakir, Munka, Harut i Marut, Mika'il oraz Azrafael, powstali z ognia,
by służyć swojemu Stwórcy – Allachowi. Pełnią oni
głównie funkcje posłańców, a także spisują dobre
czyny ludzi. W islamie również znany jest mit o buncie
aniołów, przywódcą których jest tutaj Iblis.

Największą skarbnicą wiedzy na temat
aniołów jest jednak mistyka żydowska, w tym przede wszystkim
kabała. Także tutaj aniołowie pełnią rol posłańców Boga
(Elohim) i rzeczników spraw ludzkich, zanoszących modlitwy
przed jego oblicze. W literaturze hejchalotów aniołowie są
strażnikami przejść między kolejnymi niebiosami, które
mistyk musi w swej drodze do Elohim pokonać. Odpowiednie formuły
przejęte od aniołów strażników, czynią mistyka
jednym z nich. Najlepszym przykładem jest Henoch, który wedle
tych teorii, w swej drodze do nieba, staje się jednym z najwyższych
aniołów - Metatronem. Jest to pierwsza i jedyna koncepcja
uwzględniająca przejście z bytu ludzkiego w anielski (być może
właśnie stąd wzięły się ludowe, potoczne opowieści kierownae
do dzieci typu: “Jeśli będziesz grzeczny, jak umrzesz, staniesz
się aniołkiem”). Kabalistyczni aniołowie pełnią bardzo
wyspecjalizowane role w świecie przyrody np. Ruchiel - anioł
wiatru, Szalgiel - anioł śniegu, czy Matariel - anioł deszczu.
Spotykamy tam dziewięć chórów po ośmiu aniołów
każdy, przyporządkowanych sefiriotom, które określają
funkcje i sposób działania. Przedstawiciele poszczególnych
chórów mają wspólną wibrację i cechy
charakterystyczne dla przewodzącego im Anioła Regenta, który
posiada klucz. Każdemu aniołowi kabała przypisuje dwie planety.
Jedna z nich mówi o celach, druga o środkach, jakie ma do
dyspozycji. Wymiania się siedemdziesięciudwuch aniołów,
których imiona ułożone są na kształt drzewa
sefiriotycznego. Według starożytnych pism każdy człowiek ma ponad
to wyznaczonego anioła wcieleniowego, słonecznego i godzinowego.
Najważniejszymi aniołami kabały są archaniołowie:Metatron,
Raziel, Cafkiel, Cadkiel, Chamael, Haniel, Rafael i Gabriel, a także
(nie będący tu archaniołem) Michael - opiekun narodu
izraelskiego.
Szeroko pojęta mitologia perska oraz arabska
również mówi o aniołach, jako jednym z trzech
“gatunków” istot duchowych. Pozostałymi są dżinny (mogą
być zarówno dobre, jak i złe) oraz demony (nie mylić z
upadłymi aniołami, gdyż są to tutaj zupełnie odrębne “rasy”).
Najważniejszych aniołów wymiania się tu siedmiu:
Sprawiedliwość ( Prawda) , Słuszny ład, Posłuszeństwo,
Pomyślność, Pobożność ( Mądrość ), Zdrowie,
Nieśmiertelność. Funkcję anioła upadłego pełni Rozpacz,
uważany za odpowiednik muzułmańskiego Iblisa.

W starożytnym Egipcie i Babilonii
również wierzono w istoty przypominające aniołów.
Jest to już zdecydowanie dalej idące skojarzenie, zauważyć można
jednak cechy wspólne. Stworzenia te pełniły, jak aniołowie,
rolę boskich posłańców i zwiastunów dobrych i złych
nowin, a także towarzyszyły ludziom w momencie śmierci. Podstawową
różnicą jest sposób przedstawienia ich fizyczności.
Malowano je jako zwierzęta o ludzkich twarzach, posiadające jednak
- podobnie do znanych nam wizerunków aniołów -
skrzydła. Wyobrażano je jednak nie jako byty czysto duchowe, ale
całkowicie cielesne, gdyż odczuwały głód, pragnienie czy
zmęczenie.

Samo słowo anioł zdaje się natomiast
wywodzić z mitologii greckiej, gdzie boski wysłannik ze bądź u
stóp – Hermes (jego fenicki odpowiednik ma skrzydła u
ramion) – nazywany był właśnie mianem “angelos” czyli
dosłownie “posłaniec”.

Aniołów spotyka się również
w hinduiźmie, choć tutaj ich kult nie jest aż tak powszechny, jak
w pozostałych przykładach. Aniołowie wedyjscy rządzą prawami
natury, mogą ukazywać się ludziom lub pozostawać dla nich
niewidzialnymi. Potrafią też przyjmować różne
postaci/formy, ciała pozorne lub zamieszkać w ciele ludzkim.

Także zoroastryzm w aniołach –
zwanych Nieśmiertelnymi Świętymi (Amesza Spenta) – upatruje
przymioty, emanacje, hipostazy jedynego Boga, a jednocześnie byty
pośredniczące między Bogiem a człowiekiem i kierujące elementami
przyrody.

Bogaty panteon aniołów, w
różnych formach i o rozmaitych funkcjach proponuje także
okultyzm. Tam aniołowie (wbrew powszechnemu przekonaniu nie tylko
upadli) odgrywają wiele istotnych ról.

Symbole i imiona anielskie używane są
także powszechnie w magii talizmanicznej, ezoteryce i spirytyźmie.

Wizji jak widać powstało wiele, w
różnych miejscach na ziemi i różnych epokach dziejów,
u reprezentantów rozmaitych poglądów. Wiele z nich
powstało zupełnie niezależnie od siebie nawzajem. Wszystkie łączy
jednak pewna analogia – funkcja łączników między sferą
sacrum a profanum.